فلك چهارم اما هيأت مجسمه ، حقيقت آن اين است كه در علم هيأت براى تسهيل تعليم و تقريب ذهن به واقع ، تصوير شده است . در بيان آن بطور خلاصه گوييم كه ارباب ارصاد : كواكب سبعه سياره - قمر و عطارد و زهره و شمس و مريخ و مشترى و زحل - را در افلاكشان اعنى مداراتشان گاهى دور از زمين يافتند و گاهى نزديك بدان . يعنى آنها را نسبت به كره ارض ، اوج و حضيض است . و برخى از آنها را در هر دوره دو اوج و دو حضيض است . لفظ اوج معرّب اوگ كلمه هندى است ، يعنى دورترين نقطه فلك كوكب أعنى مدار آن از مركز زمين . حضيض مقابل اوج است كه نزديكترين نقطه فلك كوكب و مدار آن به مركز زمين است . علاوه بر اين به استثناى شمس و قمر ، پنج كوكب ديگر را نسبت به اهل زمين گاهى مقيم يافتند و گاهى متحرك ، و در حركت هم گاهى بسوى مشرق روند و دوباره بسوى مغرب بر مىگردند ، و گاهى بسوى مغرب رهسپارند و دوباره بسوى مشرق بر مىگردند ، و همواره به همين‌سان كه بدين‌سبب آنها را « خمسه متحيّره » ناميده‌اند . مزيدا اين‌كه به استثناى شمس ، شش كوكب ديگر را عرض شمالى و جنوبى است كه گاهى در شمال منطقة البروج‌اند ، و گاهى در جنوب آن ، و گاهى بر نفس منطقة البروج‌اند كه در اين صورت اخير مانند شمس بلاعرض‌اند زيرا كه شمس در